Tagarchief: artikel

Dierlijke drang tot creatieve expressie

Voor HIQ Magazine schreef ik een artikel over creativiteit bij dieren.
Het artikel is gepubliceerd samen met één van mijn illustraties in het najaar nummer 2020.

Dierlijke drang tot creatieve expressie 

Dat dieren creatieve oplossingen kunnen bedenken is bekend. Vaak heeft die creativiteit een functie, zoals overleven en behoud van de soort. Maar zijn dieren ook creatief als daartoe geen noodzaak is?

Prieelvogel

Een opvallende artiest in het dierenrijk is de prieelvogel uit Australië en Nieuw-Guinea. Het mannetje maakt om de vrouwtjes te verleiden kunstzinnige priëlen, die hij rijkelijk en kleurrijk versiert met alles wat hij maar kan vinden; besjes, bloemen, steentjes, schelpen, vogelveren, botjes, glimmende schilden van kevers, maar ook menselijk afval als plastic dopjes, scherven, enzovoorts. Deze creatieve vogel is in staat om verschillende soorten materiaal te zoeken en te verzamelen om dat vervolgens te rangschikken op vorm en kleur. Hij doet dit heel nauwkeurig en decoreert zijn takkenprieel volgens een bepaalde orde. Behalve het sorteren op vorm en kleur, rangschikt hij de objecten ook van klein naar groot, wat het geheel een extra optisch effect geeft. Dat de decoratie niet willekeurig tot stand komt blijkt ook uit het feit dat de vogel objecten die worden toegevoegd of verplaatst, weghaalt of terug op hun plek legt. De prieelvogel heeft een scherp oog voor zijn creatie.

De schilderende aap

Heel anders dan de architectonische decoraties van de prieelvogel zijn de schilderijen van chimpansees. Waar de prieelvogel het ingrijpen van de mens niet op prijs stelt, laat de chimpansee zich graag aan het werk zetten met papier en penseel.

Er zijn in het verleden verschillende onderzoeken naar het schilderwerk van apen gedaan, veelal met chimpansees. Bekende onderzoekers zijn biologe Nadezada Kohts, die begin 20e eeuw het gedrag van chimpansee Joni bestudeerde, en de zoöloog en kunstschilder Desmond Morris, die geloofde in de kunstzinnigheid van chimpansee Congo. Congo (1954–1964) is één van de beroemdste schilderende apen, zijn schilderijen werden voor veel geld verkocht aan liefhebbers, waaronder kunstenaars als Picasso. Zijn werk werd meermaals tentoongesteld, onlangs nog in 2019 was er een expositie van zijn schilderijen bij The Mayor Gallery in Londen.

Met schildersmaterialen tot hun beschikking blijken apen niet alleen te kunnen schilderen, maar ook gevoel voor compositie te hebben met een voorkeur voor symmetrie in vorm en kleur. Daarbij schildert de aap binnen het kader van het papier. Het schilderen van de chimpansees ontwikkelt zich naarmate ze dit langer en vaker doen. De schilderijen worden in de loop der tijd complexer van opbouw en vorm. Ook experimenteren de apen gaandeweg met materialen en technieken. De schilderijen zijn abstract en laten vaak ellipsen, draaikolken of waaier patronen zien, zoals die ook te zien zijn in de tekeningen van jonge kinderen.

Het ontwikkelingsniveau van apen beperkt hun mogelijkheden tot creatieve expressie, evenals de bouw en anatomie van de handen, die van invloed is op het motorische functioneren. De beweeglijkheid van hand, arm en schouder beïnvloeden de mogelijke uitingsvormen. Net zoals heel jonge kinderen zijn apen niet in staat om een gesloten cirkel te tekenen. Een cirkel tekenen vereist de vaardigheid om begin- en eindpunt van de ronde lijn met elkaar te verbinden. Deze tekenvorm ontstaat over het algemeen niet toevallig, maar is een bewuste handeling. Met het bewust tekenen van een gesloten cirkel begint dan ook de betekenisgeving van de tekening.

Tijdens het schilderen zijn de apen opvallend geconcentreerd. De vraag is of deze concentratie voortkomt uit het bewust iets creëren, het opgaan in de schildershandeling of dat het schilderen een vorm van afleiding is. Schildert de aap vanuit de drang om iets nieuws te maken of is het schilderen meer een meditatieve handeling? Heeft het dier een behoefte om zich creatief te uiten zonder dat daar een specifieke reden voor is?

Omdat de apen weinig waarde lijken te hechten aan hun schilderijen en ze na verloop van tijd verscheuren of zelfs opeten, lijkt het schilderen als activiteit belangrijker te zijn dan het uiteindelijke resultaat. Dit in tegenstelling tot mensen, die schilderkunst tentoonstellen en schilderijen bewaren. Aan de andere kant gaf Congo duidelijk aan wanneer zijn schilderij al dan niet af was. De aap weigerde verder te schilderen, tenzij op een nieuw papier of was zichtbaar geïrriteerd als zijn werk onderbroken werd, wat erop duidt dat het eindresultaat schijnbaar wel belangrijk was voor de aap. Maar zijn de schilderijen daarmee ook kunst?

Het kunstbegrip

De vraag of de schilderijen van Congo kunst zijn is mede afhankelijk van wat onder kunst wordt verstaan. De opvattingen over kunst zijn cultuur- en tijdgebonden. Over wat wel of geen kunst is valt te twisten en smaken verschillen, maar in zijn algemeenheid kan gesteld worden dat kunst het resultaat is van een bewuste creatie. Waarbij de kunstenaar vanuit creatieve vrijheid keuzes maakt in materiaal, techniek en onderwerp om tot een beeld te komen. Naast het maken van kunst verhoudt de maker zich ook tot het werk van andere kunstenaars en de kunstgeschiedenis.
Het kunstbegrip is een terugkerend onderwerp van discussie. In 1964 stelde de Zweedse journalist Åke Axelsson kunstcritici op de proef door schilderijen gemaakt door een chimpansee te presenteren als zijnde schilderijen van een onbekende Franse avant-gardeschilder genaamd Pierre Brassau. De schilderijen werden tentoongesteld en de meeste kunstcritici hadden niets in de gaten en schreven lyrische kritieken over de expositie van de onbekende schilder.

Hoe een kunstwerk tot stand komt, of het gemaakt is door een kleuter, een aap of een professioneel kunstenaar, speelt niet altijd een doorslaggevende rol in de waardebepaling van het werk. Uiteindelijk beslist de curator aan de hand van zijn visie op kunst of een werk wordt opgenomen in de tentoonstelling en geeft het daarmee de status van kunst. Zoals het urinoir van Duchamp kunst is, omdat het tot kunst verklaard is.

Het maakproces

Bij de vraag of dieren een drang tot creatieve expressie hebben, speelt het resultaat niet de grootste rol, maar meer de wijze waarop de creatie tot stand is gekomen. Was er in het maakproces sprake van creatieve vrijheid en bewuste regie? In hoeverre is een aap zich bewust van het schilderproces en maakt hij doelgerichte keuzen in vorm en kleur? Verzamelt de prieelvogel objecten om deze een nieuwe betekenis te geven of brengt hij de objecten bijeen om indruk te maken op het andere geslacht? Daarnaast, hoe bewust of intuïtief schilderde Vincent van Gogh?

Het voornaamste verschil tussen mens en dier zit in het feit dat de mens bewust en vrij ervoor kiest iets te creëren. Zelfs als er intuïtief gewerkt wordt, valt dit binnen de context van het bewust gekozen maakproces. Zoals ook wanneer een kunstenaar gebruik maakt van het toeval in zijn werk, dit altijd binnen een bepaalde context en met een vooropgezet plan gebeurd. De maker geeft het toeval of zijn intuïtie bewust een rol in het werk.

In de kunst is naast de bewuste keuze om iets te maken ook de vrijheid in expressie belangrijk. Niet elke bewuste creatieve expressie levert per definitie kunst op. Zoals ook niet elk knap en kunstig vervaardigd schilderij door vakmanschap ook kunst is. Het goed beheersen van materiaal en techniek geeft meer mogelijkheden om iets te maken, maar zijn geen doel op zich. Oefening baart kunst, hoe meer vaardigheid, hoe meer vrijheid. Maar een goede oefening is op zichzelf nog geen kunst.

Apenkunstje

De schilderende apen zijn misschien wel creatief, maar niet geheel vrij in hun expressie, want uit zichzelf gaan apen niet schilderen. De aap komt er pas toe wanneer hij van de mens materialen en eventueel ook nog aanwijzingen heeft gekregen. Daarbij schildert de aap in een door de mens gecreëerde setting, die voor de vrij in de wildernis levende aap onnatuurlijk is.

In plaats van een vrije kunstenaar is de aap meer een onderdeel van het kunstconcept van de mens. En erg kunstzinnig en origineel is het niet, wanneer de aap zijn kunstjes moet vertonen om geld in te zamelen voor de dierentuin of zijn schilderijen voor grote bedragen worden verkocht op een veiling voor kunstliefhebbers en investeerders.

Levenskunst

Kunst is vooral een menselijke manier van bijzonder maken en betekenis geven, ook als de betekenis van kunst de kunst zelf is. Misschien is het creatieve spel van vorm en inhoud voor dieren iets wat natuurlijk samenvalt met het leven zelf? Dieren zijn erop gericht te overleven en zich zo goed als mogelijk aan te passen aan hun leefomstandigheden. Als ware levenskunst spelen ze, verkennen, leren en zoeken ze betekenis. En daarbij zingt ieder vogeltje zoals het gebekt is en zijn er ook mensen die als prieelvogels hun kunsten vertonen om indruk te maken op het andere geslacht.

F.S. Scholten 2020

Boekentips

Zijn we slim genoeg om te weten hoe slim dieren zijn, Frans de Waal
De aap en de sushimeester – Culturele bespiegelingen van een primatoloog, Frans de Waal
The Monkey in Art, Ptolemy Tompkins
De naakte aap, Desmond Morris
The Biology of Art – A Study of the Picture-Making Behaviour of the Great Apes and Its Relationship to Human Art, Desmond Morris
La peinture des singes – histoire et esthétique, Thierry Lenain